ANTROPOSOFISCHE BEWEGINGSVAKKEN: EURITMIE en
BOTHMERGYMNASTIEK

Steiner mag het vak euritmie zelf definiëren: “Staat u mij toe dat ik nog enkele woorden
spreek over de betekenis van het euritmieonderwijs en de opvoeding, die voor
het kind juist uit dit euritmie-onderwijs voortvloeit… Het gaat erom dat de
euritmie in feite een zichtbare taal is, geen mimische expressie, geen
pantomimische expressie, en ook geen gewone danskunst
.”

Het innerlijke zich
naar buiten laten bewegen, dat is het wezen van het euritmische.

Euritmie is immers
niets anders dan het aflezen van heel de bewegingen die het etherlichaam wil
maken
.”

Wat is euritmie, en waarom is dit antroposofisch? Het antwoord daarop vind je op talloze plaatsen op internet. Ik geef er enkele:

https://vrijeschoolpedagogie.com/category/euritmie/
http://www.cielen.eu/steiner-uitspraken-pedagogie-euritmie.htm
http://www.vrijescholen.nl/vrijeschoolonderwijs/euritmie
https://inspiratievoorouders.wordpress.com/2015/01/19/wat-is-euritmie/
https://vrijeschoolpedagogie.com/2017/03/08/vrijeschool-rudolf-steiner-over-euritmie-7/
(vooral via deze laatste link vind je verhelderende uitspraken van Steiner over wat euritmie is).

Een definitie van euritmie, van de euritmiste Annemarie
Ehrlich geef ik ter illustratie mee: “Ik
noem euritmie vaak geest- en zielengymnastiek. Oefeningen zijn nooit afgerond,
je kan door blijven ontdekken op bewustzijnsniveau. Wat is er allemaal in de
ruimte? Bewegend denken verlevendigd.

Uit: https://opwegnaar2020.wordpress.com/euritmie/

In mijn eerste jaren als steinerschoolleerkracht was er een
euritmiste op school en kreeg mijn klas ook euritmie. Na overleg hebben de
euritmiste en ik samen de inhoud van het vak aangepast zodat de leerlingen –
die voordien enorm opzagen tegen dit wekelijks uurtje – toch met enig
enthousiasme naar school kwamen.

Toen ik aan de euritmiste voorstelde om de gebaren van de
letters te gebruiken in de eerste klas als hulp bij het leren lezen, mocht dit
niet, want volgens haar had Steiner erop gewezen dat dit pas later in het curriculum
mocht. Vermoedelijk omdat leren lezen een te intellectualistische activiteit
was voor eersteklassers. Had Steiner immers niet gezegd dat het leren lezen pas
nodig was omstreeks het negende levensjaar?

Dan komen
de ouders en zeggen: kunt u er niet iets aan doen dat mijn jongen in een andere
klas komt, waar hij een leraar heeft, dan heeft hij wat meer respect. Hij is al
acht jaar en kan nog niet lezen en schrijven. – Dat wordt dan toegeschreven aan
de omstandigheid dat er een lerares voor de klas staat. De ouders denken dat,
als hij een leraar heeft, er een tendens tot beter dresseren bestaat. Op die
wijze krijgt men absoluut verkeerde oordelen, die overal rondwaren en waarover
we speciaal de ouders moeten informeren. We moeten ze niet schokken. We kunnen
niet dezelfde dingen die wij onder elkaar bespreken ook aan de ouders meedelen.
We kunnen niet zeggen: wees toch blij dat jullie kind met 9 jaar nog niet kan
lezen en schrijven. Hij zal des te beter lezen en schrijven als hij het op
9-jarige leeftijd nog niet kan, want als de mens op zijn 9e jaar al goed kan
schrijven en lezen, wordt hij later een automaat, omdat hem dan iets vreemds is
ingeënt. Hij wordt een automaat. (zie
https://www.cielen.eu/steiner-uitspraken-pedagogie.htm)

De euritmische gebaren voor de letters kun je perfect
gebruiken bij het leren lezen in de eerste klas, al zien euritmisten dit niet
graag gebeuren zoals ik dus mocht ondervinden. Zelfs zonder antroposofische
achtergrond en zonder de diepere betekenis van de gebaren te kennen, kun je de
letters, de klanken en de gebaren zeer goed samen laten gaan. Vooral bij de
syntheseoefeningen, waarbij de kinderen de letters leren verbinden met de
klanken om zo tot woorden te komen, is dit een pluspunt. De gebaren zorgen voor
een uitstekende ondersteuning.

De euritmische gebaren bij de letters zijn in feite niets
anders dan het schriftbeeld van de Latijnse letter. De klank A wordt gewoon
voorgesteld door het gebaar Ʌ, de armen zijwaarts geopend naast het
lichaam, al kan dit ook gevarieerd worden door omkeringen ervan en andere
mogelijkheden. De klank K is een kappende beweging die heel goed lijkt op de
Latijnse letter K, waarbij ik me dan afvraag hoe je dit gebaar dan kunt
verbinden met de letters Q en C die ook als K worden uitgesproken, maar
helemaal geen beeld van een kappende beweging tonen. Dit komt waarschijnlijk
door het feit dat de euritmische gebaren niet uitgaan van de klank, maar van de
letter. C en Q hebben dan ook verschillende gebaren, terwijl ze hetzelfde
kunnen klinken.

Terwijl de meeste euritmische gebaren perfect aansluiten bij
de Latijnse kapitalen is dat voor de E anders. Het gebaar voor de E is gewoon
de kruising die in de handgeschreven e te zien is.

De euritmische gebaren voor het alfabet kun je zien op
internet. Twee voorbeelden (het eerste ernstig, het tweede ludiek met een knipoog naar een nogal zwart kalifaat):

https://www.youtube.com/watch?v=7VqdifgcIw0
https://www.youtube.com/watch?v=QymPA_Y3cvk

Elementen uit de euritmie kun je in de ritmische oefeningen
gebruiken zonder daarvoor antroposofie te studeren omdat ze meestal uit andere
disciplines zoals ritmiek en dans afkomstig zijn.

Het vak euritmie is, eufemistisch uitgedrukt, niet het meest
geliefde vak van de leerlingen in steinerscholen. Ik heb wel meer kinderen met
buikpijn naar school weten komen de dag dat er euritmieles was.

Het positieve van euritmie is dat de kinderen wat extra
beweging krijgen, al is het dan zeer sterk geleid en onderhevig aan strakke
richtlijnen, terwijl leerlingen meer behoefte hebben aan vrije beweging.

Wegens de hoge financiële eisen van euritmisten was ik geen
voorstander van het vak euritmie op school en heb ik het ook nooit ingericht. Euritmie
was (is?) wel een onderdeel van de opleiding van steinerschoolleerkrachten
waardoor elementen uit de euritmie toch in de klaspraktijk tevoorschijn komen.

Moet euritmie als antroposofisch gegeven uit de
steinerschool?

Niet per se, op voorwaarde dat men het vak niet méér
toedicht dan wat het is, namelijk een bewegingsvak. Elementen uit euritmie
kunnen naast elementen uit ritmiek en dans goed gebruikt worden in gelijk welke
school. De grootste waarde heeft ze mijns inziens bij de syntheseoefeningen om
het leren lezen te ondersteunen. Muzikaal wordt euritmie (tooneuritmie) een
grote waarde toegedicht, maar – zeker waar het de muziekintervallen betreft –
schiet ze tekort en is ze amper bruikbaar in een pedagogische context.

—-

Het andere bewegingsvak dat in steinerscholen opgang maakt
is de Bothmergymnastiek. Sommige
kinderen in mijn klassen vonden deze manier van lichamelijke opvoeding
wel leuk – ze vonden het meer ‘spelen’, anderen vonden het maar flauw – maar allen
gaven ze de voorkeur aan het traditionele turnen, vooral het turnen aan diverse
toestellen.

Omdat ik haast geen ervaring heb met Bothmergymnastiek ga ik
niet uitleggen wat het is. Definities zijn er op internet te vinden.
Bijvoorbeeld deze: https://de.wikipedia.org/wiki/Bothmer-Gymnastik

www.cielen.eu